ماه رمضان به عنوان کانون سالهای قمری، همواره مورد مطالعه عمیق در کلام و فلسفه اسلامی بوده است. این ماه، تلاشی است برای خروج از «خودمحوری» و ورود به «جامعهمحوری» تحت لوای «بندگی آگاهانه». حجتالاسلام و المسلمین سید محمدعلی امینی، مدرس دانشگاه، پژوهشگر ارشد در حوزه اخلاق کاربردی و علوم اجتماعی، در گفتوگویی اختصاصی، به تشریح لایههای پنهان آداب این ماه پرداخت و تأکید کرد که جوهره بندگی در رمضان، نه تسلیم منفعل، بلکه آگاهی فعّال است.
سلوک معنوی در تقاطع فرد و جامعه
امینی در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه رمضان نه یک انزوای روحانی، بلکه یک همبستگی جبری است، گفت: وقتی همه اعضای یک جامعه در یک زمان مشخص، ارادهشان را برای تعدیل نیازهای اولیه به حالت تعلیق درمیآورند، یک همترازی وجودی رخ میدهد. این همترازی، پلی ارتباطی میان طبقات مختلف جامعه ایجاد میکند که در طول سال به دلیل تفاوتهای اقتصادی مسدود است.
وی با اشاره به مباحث قرآنی، ادامه داد: خداوند در آیات روزه، بر «لعلّکم تتّقون» تأکید میکند؛ تقوا یعنی حفظ چیزی (حقیقت بندگی) در برابر موانع. مهمترین مانع در دوران مدرن، خودشیفتگی فزاینده و تشتت شناختی است. روزه این دو را هدف قرار میدهد: گرسنگی، ما را از سیری مادی فارغ میکند و تمرکز بر دعا و قرآن، تشتت ذهن را به نظم معنوی بدل میسازد.
فقه بندگی و نقد مناسکزدگی
امینی در پاسخ به اینکه بسیاری از افراد ممکن است احساس کنند که تنها با انجام اعمال ظاهری مانند ترک طعام یا خواندن چند جزء قرآن، وظیفه خود را به پایان رساندهاند. تحلیل شما در این باره چیست؟ گفت: این خطر همواره وجود دارد و ما آن را «مناسکزدگی» مینامیم. وقتی جنبه تحلیلی و تمرینی عبادت کمرنگ شود، بندگی تبدیل به روتین میشود و اثر تربیتیاش را از دست میدهد. حدیث مشهور است که میفرماید: چه بسا روزهداری که جز تشنگی چیزی عایدش نشود. این یعنی فاصله میان جسم روزهدار و روح روزهدار.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه آداب بندگی در رمضان، یک نظام کنترل و اصلاح اراده است، افزود: در طول سال، اراده ما خورنده، شهوتران و بیتفاوت است. رمضان فرصت سه هفتهای برای تجهیز مجدد اراده است تا در یازده ماه دیگر، این اراده در خدمت عدالت، حیا و مسئولیت باشد. اگر در پایان رمضان، فرد همچنان نسبت به ظلم بیتفاوت باشد، روزههایش صرفاً تشنگی بوده است.
رمضان، کارگاه نظمپذیری اجتماعی و اقتصادی
وی در پاسخ به اینکه ماه رمضان در ابعاد اجتماعی و اقتصادی چه نقشی در تقویت زیرساختهای اخلاقی جامعه ایفا میکند؟ گفت: رمضان عملاً یک دوره آموزشی فشرده در زمینه مدیریت منابع و زمان است. مسئله اصلی در اقتصاد اسلامی، نه صرفاً تولید، بلکه توزیع و مصرف عادلانه است. ماه رمضان به طور غیرمستقیم این درس را میدهد: محدودیت اختیاری، راهگشای فراوانی اجتماعی است.
امینی همچنین به بعد اقتصاد انفاق اشاره کرد و افزود: تمرکز بر سحری و افطاری و زکات فطره، عملاً سیستم توزیع منابع را در سطح خانواده و محله فعال میکند. این یک سیستم گرمایش مالی-اجتماعی است که کمک میکند بخشهای آسیبپذیر جامعه احساس کنند تنها نیستند.
وی با اشاره به بعد مدیریت زمان نیز گفت: تنظیم ساعات خواب، بیداری و فعالیت در سایه عبادت سحری و نمازهای خاص، به انسان میآموزد که چگونه از زمانش بهرهوری کند؛ درسی کلیدی برای کارآمدی در حوزههای علمی و شغلی خارج از ماه رمضان بنابراین، بندگی در رمضان، بندگی «متقن» است؛ یعنی عبادت درونی، باید به نظم بیرونی و عمل اجتماعی منجر شود.
امینی در پایان تأکید کرد: ما باید از این فرصت برای تعریف مجدد رابطه خود با کلمات بنیادین استفاده کنیم: حقیقت، مسئولیت و معنویت. رمضان این امکان را میدهد که از پوسته بیرونی دین جدا شده و به هسته تحولآفرین آن دست یابیم. بندگی موفق، بندگیای است که پس از عید فطر، با همان شدت و نظم، اما با پوششی جدید از تعهد، در زندگی روزمره جریان یابد.
انتهای پیام
آخرین دیدگاهها